Kolum Şişti: Lenfödem mi, Başka Bir Şey mi?

"Kolum şişti" cümlesi kliniğime çok farklı hikâyelerle geliyor. Kimi danışan yıllar önce meme kanseri ameliyatı olmuş, kimi birkaç gündür yüzüğünün sıktığını fark etmiş, kimi de bir gün önce bahçede çalıştıktan sonra kolunun kızardığını görmüş. Üçünün ortak noktası şişlik; ama anlamları ve atılacak ilk adım birbirinden çok farklı.

Bu yazıda kol şişmesini ayırt etmeye yardım eden soruları sırayla anlatıyorum. Amaç kendi kendinize tanı koymanız değil; hangi durumda beklemeden hekime gitmeniz, hangi durumda lenfödem açısından değerlendirme almanız gerektiğini bilmeniz. Tanıyı her zaman hekim koyar.

Önce acil işaretler: bunlar varsa beklemeyin

Aşağıdakilerden biri varsa kol şişmesi fizyoterapi konusu değildir; beklemeden acile ya da hekime başvurun:

• Tek kolda saatler içinde başlayan, ağrılı ve giderek artan şişlik
• Kolda morumsu renk değişimi, omuz ve göğüste belirginleşen yüzeyel damarlar
• Şişlikle birlikte nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da çarpıntı
• Kızarıklık, dokunmakla sıcaklık, titreme ve ateş
• Düşme ya da çarpma sonrası şekil bozukluğu, kolu kullanamama

İlk üç madde koldaki toplardamarlarda pıhtı, yani damar tıkanıklığı açısından acil değerlendirme gerektirir. Kolunda port ya da uzun süreli damar yolu bulunan kişilerde bu olasılık ayrıca akılda tutulur. Dördüncü madde enfeksiyonu düşündürür; lenf düğümü alınmış bir kolda enfeksiyon hızlı ilerleyebilir. Bu tablolarda manuel lenf drenajı yapılmaz.

Soru 1: Tek taraflı mı, iki taraflı mı?

Ayrımdaki en değerli sorudur.

• İki kolda birden ve benzer düzeyde şişlik çoğu zaman genel bir nedene işaret eder: kalp, böbrek ya da karaciğer kaynaklı sıvı birikimi, tiroid sorunları, bazı ilaçlar, sıcak hava ya da hormonal dalgalanma. İlk adres iç hastalıklarıdır. İki kolda simetrik kalınlaşma, dokunmakla ağrı ve kolay morarma varsa kol lipödemi de akla gelir; bunu lipödemde kolların etkilenmesini anlattığım yazıda ele aldım.
• Tek kolda şişlik ise yerel bir nedeni düşündürür: lenf yollarında bir sorun, damar tıkanıklığı, enfeksiyon ya da yaralanma.

Soru 2: Ameliyat ya da radyoterapi öyküsü var mı?

Koltuk altı lenf düğümleri alınmışsa ya da o bölgeye radyoterapi uygulanmışsa, tek taraflı kol şişmesinde lenfödem ilk düşünülen olasılıklardandır. Lenfödem ameliyattan haftalar sonra da, yıllar sonra da başlayabilir; "üzerinden çok zaman geçti" düşüncesi değerlendirmeyi ertelemek için bir gerekçe değildir. İlk belirtileri meme ameliyatı sonrası kol şişmesi yazısında anlattım.

Öykü olmadan da kolda lenfödem görülebilir. Doğuştan gelen lenf sistemi farklılığına bağlı primer lenfödem kolu daha seyrek tutar ama mümkündür. Koltuk altında büyüyen bir lenf düğümü ya da kitle de lenf akışını engelleyebilir. Bu yüzden öyküsü olmayan ve açıklanamayan tek taraflı kol şişmesi mutlaka hekime gösterilmelidir.

Soru 3: Şişlik nasıl davranıyor?

Lenfödemin tipik özellikleri şunlardır:

• Kolda ağırlık, dolgunluk ya da gerginlik hissi; bazen şişlik gözle görülmeden önce
• El sırtının ve parmakların da şişmesi
• Başlangıçta parmakla bastırınca iz kalması, ilerledikçe dokunun sertleşmesi
• Kolu yükseltince ya da gece dinlenince kısmen azalma, ama tamamen geçmeme
• Ağrının ön planda olmaması

Ani başlayan, çok ağrılı, kızarık ya da sıcak bir şişlik bu tabloya uymaz ve başka bir nedeni düşündürür.

Yüzük ve saat testi: basit bir gözlem

Evde yapabileceğiniz şey gözlemdir ve bu gözlemin en pratik aracı takılarınızdır. Yüzüğünüz etkilenen elde eskisinden dar geliyorsa, saat kordonu bir bilekte daha derin iz bırakıyorsa ya da gömleğin kol manşeti bir tarafta sıkıyorsa bunu tarihiyle not edin. Bu bir tanı testi değildir; ama iki kol arasında fark oluştuğunu size ve hekiminize gösteren erken bir işarettir.

Sınırı net çizmek istiyorum: gözlem serbesttir, ama nedeni belli olmayan bir şişlikte evde kendi kendinize masaj, sarma ya da drenaj denemeyin. Altta pıhtı ya da enfeksiyon varsa yanlış uygulama zarar verebilir.

Kol şişmesinde hangi bölüme gidilir?

• Meme kanseri öyküsü varsa: sizi takip eden onkoloji ya da genel cerrahi hekimi.
• Öykü yoksa ve iki kol şişse: iç hastalıkları.
• Tek kolda ani, ağrılı şişlik: acil servis ya da kalp ve damar cerrahisi.
• Kızarıklık ve ateş: acil servis, beklemeden.
• Lenfödem düşünülüyorsa: fiziksel tıp ve rehabilitasyon ya da damar cerrahisi.

Bölümlerin ne yaptığını lenfödem için hangi bölüme gidileceğini anlattığım yazıda ayrıntılı yazdım.

Fizyoterapist ne zaman devreye girer?

Hekim acil nedenleri dışladıktan ve lenfödem tanısını koyduktan sonra. Bu noktadan sonra süreç lenfödem alanında eğitim almış bir fizyoterapistle yürütülür. Kliniğimde ilk görüşmede iki kolun belirli noktalardan çevre ölçümünü alır, dokunun kıvamına, cildin durumuna ve omuz hareketine bakarım. Ardından Kompleks Boşaltıcı Fizyoterapi (KBF) programının size uygun olup olmadığını ve hangi yoğunlukta ilerleyeceğini konuşuruz. Programın adımlarını meme kanseri sonrası kol lenfödeminde KBF programı yazısında bulabilirsiniz.

Erken dönemde fark edilen lenfödemde doku henüz yumuşaktır ve süreç çoğu zaman daha kısa sürer. Acil işaret yoksa ama şişlik bir iki haftadır devam ediyorsa beklemek yerine değerlendirme almak en doğrusudur.

Özet: beş soruluk kontrol

1. 1Acil işaret var mı? Varsa hemen hekime.
2. 2Tek kol mu, iki kol mu?
3. 3Ameliyat ya da radyoterapi öyküsü var mı?
4. 4El ve parmaklar da şişiyor mu, bastırınca iz kalıyor mu?
5. 5Şişlik ne zamandır var ve artıyor mu?

Bu soruların cevaplarını hekiminize anlatmanız, doğru yöne en kısa yoldan gitmenizi sağlar.

Kağıthane, İstanbul’da kol lenfödemi değerlendirmesi

Lenfödem tanısı hekime aittir; tanıdan sonra Kompleks Boşaltıcı Fizyoterapi programı bir fizyoterapistle planlanır. Kağıthane’deki birimimde İstanbul’un her ilçesinden, Avrupa ve Anadolu yakasından gelen danışanlarla çalışıyorum; ilk görüşme iki kolun karşılaştırmalı ölçümüyle başlar ve her program kişiye özeldir. M7 ve M11 metro hatlarının Kağıthane istasyonuna yakınım; hafta içi 08:00-22:00, cumartesi 08:00-18:00 arasında seans yapıyorum. Ayrıntılar lenfödem terapisi sayfasında.