Lenfödem Ölçümü Nasıl Yapılır? Çevre Ölçümü, Hacim Hesabı ve Takip

İstanbul'da kliniğime gelen her lenfödem danışanının dosyası bir ölçüm tablosuyla başlar. Şişlik gözle görülür ama göz aldatır; sabah ile akşam arasında, sıcak bir günle serin bir gün arasında fark vardır ve "biraz indi gibi" cümlesi programı yönetmeye yetmez. Bu yazıda lenfödemde ölçümün nasıl yapıldığını, çevre ölçümünden hacme nasıl geçildiğini ve takipte nelere baktığımı anlatacağım.

Ölçüm üç işe yarar. Birincisi, başlangıç noktasını kaydeder; program sonunda ne kadar yol alındığını ancak böyle söyleyebiliriz. İkincisi, iki taraf arasındaki farkı sayıya döker; tek taraflı lenfödemde sağlam taraf doğal bir karşılaştırma ölçüsüdür. Üçüncüsü, koruma fazında gizli artışı erken yakalar; giysinin gevşediğini ya da hacmin sessizce arttığını çoğu zaman danışan fark etmeden ölçüm gösterir.

Çevre ölçümü nasıl yapılır?

En yaygın ve pratik yöntem mezura ile çevre ölçümüdür. Kliniğimde bunu standart bir düzenle yaparım, çünkü ölçümün değeri tekrarlanabilirliğindedir:

• Aynı saatte, tercihen sabah ve giysi ya da bandaj çıkarıldıktan sonra ölçerim
• Kolda ve bacakta sabit kemik noktalarını (bilek, dirsek, diz gibi) referans alır, bu noktalardan belirli aralıklarla, örneğin her dört santimetrede bir, işaretler koyarım
• Mezurayı cildi sıkmadan, aynı gerginlikle sararım
• Her iki tarafı da ölçer, farkı ve yüzdeyi not ederim
• El ve ayak için ayrıca parmak köklerinden ve tarak bölgesinden ölçüm alırım

Bu işaretler ölçüm sonunda silinir; kalıcı bir iz kalmaz. Ölçüm sırasında kolun ya da bacağın pozisyonu da her seferinde aynı olmalı, çünkü kas gerginliği çevreyi birkaç milimetre değiştirebilir. Birkaç milimetre küçük görünür ama on iki seviyeden alınan ölçümde bu farklar toplanınca hacim hesabını yanıltır.

Çevreden hacme: kesik koni yöntemi

Tek tek çevre değerleri karşılaştırma için iyi bir tablodur ama ekstremitenin bütününü tek bir sayıya indirmek için hacim hesabı kullanılır. Kol ya da bacağı üst üste dizilmiş kesik konilere benzetir, her dilimin hacmini ardışık iki çevre ölçümünden hesaplar ve toplarız. Böylece "sağ kol sol koldan yüzde şu kadar fazla" gibi bir ifade elde ederiz. Bu yüzde farkı, evre değerlendirmesinde ve programın etkisini izlemede kullandığım ana göstergelerden biridir.

Hacim için su taşırma yöntemi de vardır; uzuv suya batırılır, taşan su ölçülür. Doğru ama zahmetli ve hijyen açısından pratik olmadığı için günlük klinik takipte çevre tabanlı hesap daha yaygındır.

Çevre ve hacim her şeyi anlatmaz

Sayılar dokunun kalitesini göstermez. Bu yüzden ölçümün yanına her zaman şunları eklerim:

• Parmakla bastırınca çukur oluşup oluşmadığı (gode) ve çukurun ne kadar sürede kapandığı
• Dokunun yumuşak mı, sertleşmiş mi olduğu; fibrozis başlangıcı elle hissedilir
• Cildin kalınlığı ve parmak dibinde cilt kıvrımının kaldırılıp kaldırılamadığı (Stemmer bulgusu)
• Cilt rengi, sıcaklığı, yara ya da mantar belirtisi
• Danışanın ağırlık, gerginlik ve hareket kısıtlılığı hissi

Bazı danışanlarda çevre çok değişmezken doku belirgin yumuşar; bu da bir ilerlemedir ve kayda geçmelidir.

Ölçüm hatası nereden gelir?

Ölçümün en büyük düşmanı tutarsızlıktır. Kliniğimde en sık gördüğüm hata kaynakları şunlar: her seferinde farklı bir kişinin ölçmesi, mezuranın bir gün gevşek bir gün sıkı sarılması, sabah ölçümüyle akşam ölçümünün karşılaştırılması, işaret noktalarının kaymış olması ve bandaj çıkarılır çıkarılmaz, doku henüz basınçtan kurtulmamışken ölçüm yapılması. Bir de danışanın evde kendi ölçtüğü değerleri klinik ölçümüyle karıştırmak var; evde ölçmek yasak değil ama farklı bir mezura ve farklı bir elle alınan değer aynı tabloya yazılmamalı. Bu yüzden kliniğimde ölçümü hep aynı düzenle, aynı mezurayla ve mümkünse aynı kişi yapar; sayıların anlamı ancak böyle korunur.

Üç boyutlu tarama nerede duruyor?

Kliniğimde 3B vücut analizi de kullanıyorum. Tarama, gövde ve uzuvların çevre değerlerini saniyeler içinde çok sayıda seviyeden alır ve zaman içindeki değişimi görsel olarak karşılaştırmayı kolaylaştırır. Özellikle bacak lenfödeminde ve lipödem takibinde bütün bacağın profilini görmek yararlı oluyor. Yine de mezura ölçümünü bırakmam; tarama ile mezura birbirini tamamlar, biri diğerinin yerine geçmez. Kompresyon giysisi ölçüsü de mezura tabanlı standarda göre alınır.

Takip sıklığı nasıl planlanır?

Yoğun fazda ölçüm sıktır; bandajın etkisini görmek ve plato noktasını yakalamak için birkaç seansta bir yeniden ölçerim. Koruma fazında aralık açılır ama düzenli kalır. Kompresyon giysisi yenilenirken, mevsim değişiminde ya da danışan "sanki arttı" dediğinde araya ek ölçüm girer.

Ölçüm dosyasını danışanla paylaşırım. Kendi sayılarını gören danışan giysisine ve egzersizine daha çok sahip çıkıyor; bu, takibin belki de en az konuşulan ama en değerli yanı.

Ölçüm tanı yerine geçer mi?

Hayır. Çevre farkı ya da hacim yüzdesi şişliğin varlığını ve büyüklüğünü gösterir, nedenini göstermez. Şişliğin lenfödem mi, damar kaynaklı mı, kalp ya da böbrekle ilgili mi olduğuna hekim karar verir. Ben fizyoterapist olarak tanısı konmuş danışanı değerlendirir, ölçer ve programı buna göre planlarım. İstanbul'da hangi ilçede yaşıyor olursanız olun, önce hekim tanısı, sonra ölçümle başlayan kişiye özel bir program; sıralama budur.