Lipödemde İlerleme Nasıl Ölçülür? Çevre Ölçümü, 3B Analiz ve Fotoğraf Takibi

Lipödem programında ne kadar yol alındığını nasıl bileceğiz? Kliniğime gelen danışanların çoğu bu soruya tartıyla cevap vermeye alışmış, çünkü yıllarca her şey kiloyla ölçülmüş. Oysa lipödemde tartı en yanıltıcı araçlardan biri. Bu yazıda Kağıthane’deki ofisimde ilerlemeyi hangi araçlarla, hangi sıklıkla ve nasıl takip ettiğimi anlatacağım. İstanbul’un neresinde program yürütüyor olursanız olun, aynı ilkeleri kendi takibinizde arayabilirsiniz.

Tartı neden yanıltır?

Tartı toplam ağırlığı gösterir; nerede ne kadar değiştiğini söylemez. Lipödem programında sıklıkla şu olur: drenaj ve kompresyonla bacaklardaki sıvı azalır, ölçü iner, ama kişi hareket programına başladığı için gövdede kas kütlesi artar. Tartı yerinde durur ya da yükselir. Kişi programın işe yaramadığını düşünür.

Tersi de olabilir: kilo verilir ama bacak ölçüleri hiç değişmez, çünkü verilen kilo üst bedendendir. Tartı bunu da göstermez. Bu yüzden lipödemde tartıyı ana gösterge olarak kullanmam; yalnızca genel bir bağlam için kaydederim.

Çevre ölçümü: Temel araç

Mezura ile alınan çevre ölçümü hâlâ en pratik takip aracı. Ancak doğru yapılmazsa tutarsız sonuç verir. Kliniğimde uyguladığım kurallar:

• Ölçüm noktaları ayak tabanından belirli uzaklıklarda tanımlanır ve dosyaya yazılır; her seferinde aynı seviyeden ölçülür.
• İki bacak da ölçülür; tek taraflı fark lenfödem şüphesi açısından önemlidir.
• Ölçüm mümkün olduğunca günün aynı saatinde yapılır, çünkü akşam ölçüleri sabahtan belirgin biçimde farklıdır.
• Mezura cildi sıkmadan, yüzeye temas edecek kadar gergin tutulur.
• Ölçüm sırasında kas kasılmış olmamalıdır.

Ayak bileği, baldır, diz altı, diz üstü, uyluk ortası ve uyluk üstü olmak üzere en az altı seviye alırım; kollarda tutulum varsa dört seviye eklenir. Yoğun program döneminde iki ila dört haftada bir tekrarlarım.

3B vücut analizi: Ölçümü kişiden bağımsız hale getirmek

Mezura ne kadar dikkatli kullanılırsa kullanılsın ölçen kişiye bağlıdır. VISBODY M30 ile yaptığım 3B vücut analizi bu bağımlılığı büyük ölçüde ortadan kaldırıyor. Cihaz birkaç saniyede vücudun üç boyutlu modelini oluşturur ve her bölge için çevre, hacim ve oran bilgisi verir. Aynı cihazla üç ay sonra yapılan analiz, değişimi bölge bölge sayıya döker.

3B analizin lipödemde özellikle işe yarayan yanları:

1. 1Bölgesel hacim bilgisi verir; çevre ölçümü tek bir çizgiyi, hacim bütün bir bölgeyi anlatır.
2. 2Sağ ve sol karşılaştırması otomatik olarak yapılır.
3. 3Gövde ile bacak oranındaki değişimi gösterir; bu oran lipödemde tipik biçimde bozuktur.
4. 4Görsel model, danışanın kendi değişimini görmesini sağlar.

Bu analiz tanı aracı değildir. Takip aracıdır ve tanıyı koyan hekimle paylaşıldığında hekimin izlemesine de katkı sağlar.

Fotoğraf: Sayıların anlatmadığını göstermek

İzin veren danışanlarımda standart pozisyonlarda fotoğraf alırım: aynı mesafe, aynı ışık, aynı arka plan, önden, yandan ve arkadan. Fotoğraf, dokunun yüzeyindeki değişimi, ayak bileği sınırının yumuşamasını ve diz iç yüzündeki yastığın küçülmesini sayılardan daha iyi anlatır.

Fotoğraflar yalnızca dosyada kalır, hiçbir yerde paylaşılmaz. İstemeyen danışanda fotoğraf almam; ölçüm ve 3B analiz tek başına yeterli takip sağlar.

Ağrı skorları, doku kıvamı ve kompresyon uyumu

Lipödemde ilerlemenin en erken hissedildiği yer ölçü değil, ağrı ve ağırlıktır. Bu yüzden her ölçüm gününde iki basit soru sorarım: bacak ağrınızı 0 ile 10 arasında puanlayın; akşam saatlerindeki ağırlık hissini 0 ile 10 arasında puanlayın. Bunları dosyaya işlerim. Ayrıca ağrı haritasında hangi bölgelerin hassasiyetinin azaldığını güncellerim.

Bu skorlar öznel, ama düzenli kaydedildiğinde bir eğri çizer ve o eğri çoğu zaman ölçülerden önce iner. Danışanıma ilerlemeyi göstermenin en somut yolu, ilk gün verdiği puanla üçüncü aydaki puanı yan yana koymak.

Elle değerlendirmede dokunun kıvamını not ederim: yumuşak, orta, sert ve nodüllerin belirginliği. Bu bir ölçek değil, gözlemdir; ama seanslar ilerledikçe sıvı bileşeninin azalmasıyla dokunun ele geliş biçimi değişir ve bunu kaydetmek değerlidir.

Kompresyon uyumu da bir göstergedir. Çorabın giyilme kolaylığı, günde kaç saat giyildiği ve akşam çıkarıldığında bacakta iz olup olmaması takip formuna işlenir. Kompresyon uyumu artan danışanda ölçü sonuçları da genellikle daha tutarlıdır.

İlerleme her zaman küçülme mi demek?

Bu noktayı özellikle vurgulamak istiyorum. Lipödem ilerleyici bir tablodur. Bir yıl boyunca ölçülerin sabit kalması, ilerlemenin durdurulduğu anlamına gelebilir ve bu kendi başına bir başarıdır. Program sırasında ölçüde belirgin düşüş olmasa da ağrı azalmış, ağırlık hissi gerilemiş, doku yumuşamış ve kişi gündelik hayatta daha rahat hareket ediyorsa program işe yarıyor demektir.

Bu yüzden hiçbir zaman tek bir göstergeye bakmam. Çevre, hacim, fotoğraf, ağrı skoru, doku kıvamı ve gündelik işlev birlikte değerlendirilir. Her program kişiye özel, ölçümle başlar, ölçümle takip edilir; takip de tek bir sayıyla değil, bütün tabloyla yapılır.

Kendi takibinizi nasıl anlamlandırırsınız?

Başka bir yerde program yürütüyorsanız şunları isteyin: ölçüm seviyelerinin dosyada tanımlı olması, iki bacağın da ölçülmesi, ölçüm saatinin kaydedilmesi, ağrı ve ağırlık skorlarının düzenli sorulması ve belirli aralıklarla toplu bir karşılaştırma yapılması. Bunlar yoksa ilerleme hakkında konuşmak tahminden ibaret kalır.

Lipödem uzun bir yol. Bu yolda nerede olduğunuzu bilmek, hem motivasyon hem de programı doğru yönde düzeltmek için gerekli. Ölçmediğimiz şeyi yönetemeyiz.