Kol Lenfödeminde Günlük Yaşam: Tansiyon Ölçümü, İğne, Ağır Taşıma ve Isı

Meme kanseri sonrası kol lenfödemi olan ya da lenfödem riski taşıyan danışanlar kliniğime çoğu zaman bir liste ile geliyor: "Bu koldan tansiyon ölçtürme, iğne yaptırma, ağır taşıma, sıcağa girme." Liste doğru bir yerden çıkıyor ama gerekçesi anlatılmadan verildiği için ya abartılı bir korkuya ya da tamamen boş vermeye dönüşüyor. Bu yazıda İstanbul'da kliniğime gelen danışanlara anlattığım şekliyle bu önlemlerin mantığını açıklayacağım. Baştan söyleyeyim: bunlar bir ev terapisi değil, hekiminizle konuşarak kendi durumunuza uyarlayacağınız yaşam düzenlemeleridir.

Koltuk altı lenf düğümleri alınmış ya da radyoterapi görmüş bir kolda lenf sisteminin taşıma kapasitesi düşmüştür. Sistem günlük yükü taşıyabilir ama yedeği azdır. Önlemlerin hepsi aynı iki şeyi hedefler: kola ek sıvı yükü bindirmemek ve enfeksiyon kapısını açmamak. Bir önlemin gerekli olup olmadığını düşünürken bu iki soruyu sormak yeterlidir.

Tansiyon ölçümü

Tansiyon manşonu kolu birkaç saniyeliğine sıkıca sıkar. Bunun kalıcı bir zarar verdiğine dair güçlü bir kanıt yoktur ama diğer kol uygunsa etkilenen kolu kullanmamak basit ve maliyetsiz bir tercihtir. Kliniğimde danışanlara şunu öneririm: sağlık kuruluşuna gittiğinizde daha kolunuza dokunulmadan "bu kolda lenfödem var" ya da "bu kolda lenf düğümü alındı" demeyi alışkanlık haline getirin. İki taraflı ameliyat geçirenlerde ise hangi kolun kullanılacağına hekim karar verir; bacak ya da bilek gibi seçenekler konuşulabilir.

İğne, kan alma ve serum

Cilt bütünlüğünü bozan her işlem, bakterilerin lenf sıvısına ulaşabileceği bir kapı açar. Lenfödemli kolda erizipel türü enfeksiyonlar hem daha kolay başlar hem de şişliği kalıcı olarak artırabilir. Bu yüzden kan alma, damar yolu, aşı ve akupunktur gibi işlemlerde etkilenen kolun dışında bir seçenek varsa tercih edilmesi genel bir öneridir. Bunu da yine hekiminizle ve işlemi yapacak sağlık personeliyle açıkça konuşmanız gerekir; acil durumlarda öncelik elbette hayati işlemindir.

Ağır taşıma

"Bu kolla hiçbir şey taşıma" cümlesi doğru değil. Kolun kaslarını çalıştırmak lenf akışını destekler; hareketsiz kol lenfödem için daha kötüdür. Sorun ağırlığın kendisinden çok ani, alışılmamış ve uzun süren yüktür. Alışveriş poşetlerini tek kolda dakikalarca taşımak, taşınma günü koli kaldırmak, kucakta uzun süre çocuk tutmak gibi durumlar kolda gerginlik ve dolgunluk hissiyle kendini belli eder. Bu his bir uyarıdır; yükü bölmek, sırt çantası kullanmak, alışveriş arabasını iki elle itmek gibi küçük düzenlemeler çoğu zaman yeterli olur. Hangi ağırlığın sizin için sınır olduğunu kliniğimde egzersiz programı içinde birlikte belirleriz; bu sınır herkes için farklıdır ve zamanla değişir.

Isı: sauna, hamam, güneş ve sıcak su

Isı damarları genişletir ve dokuya sızan sıvı miktarını artırır; lenf sistemi bu ek yükü taşıyamayabilir. Bu yüzden sauna, hamam, uzun sıcak banyo, kaplıca ve kolun doğrudan güneşte kalması şişliği artırabilir. İstanbul yazlarında bunu sık görüyorum; plaj dönüşü kolu sıkışan danışan sayısı temmuzda artar. Tamamen yasak demek yerine süreyi kısaltmak, ılık suyu tercih etmek, kolu gölgede tutmak ve güneş koruyucu kullanmak daha uygulanabilir yollardır. Soğuğun aşırısı da iyi değildir; buz uygulaması ve çok soğuk su cildi ve dolaşımı zorlar.

Diğer küçük ama önemli başlıklar

• Sıkı saat, bileklik ve yüzük: iz bırakıyorsa çıkarın, gevşeğini seçin
• Bahçe işi ve mutfakta kesik, yanık, böcek ısırığı: cildi korumak için eldiven, en küçük yarayı bile temizleyip kapatmak
• Tıraş ve epilasyon: cildi kesmeyen yöntemler
• Uçak yolculuğu: hekimin ve fizyoterapistin önerisiyle kompresyon giysisi
• Kilo yönetimi: fazla kilo lenf sistemine ek yük bindirir
• Sıkı sütyen askısı ve dar kol manşetleri: iz bırakan her şey lenf akışını yavaşlatır

Meslek ve hobiler

Günlük yaşam yalnızca ev ve tatil değil; iş de var. Bilgisayar başında saatlerce fare kullanan, kuaförlük yapan, dikiş diken, resim yapan ya da örgü ören danışanlarda kol uzun süre aynı pozisyonda ve tekrarlayan harekette kalır. Bu tür işler yasak değildir ama kolun ara sıra dinlendirilmesi, pozisyonun değiştirilmesi ve mümkünse çalışırken kompresyon giysisinin giyilmesi konuşulur. Kliniğimde danışanın mesleğini ve hobilerini ilk görüşmede sorarım, çünkü programın gerçekçi olması için kolun gün içinde ne yaptığını bilmem gerekir. Ağır fiziksel iş yapanlarda ise yükün nasıl bölüneceği ve hangi hareketlerde dolgunluk arttığı egzersiz programı içinde birlikte değerlendirilir.

Hangi işaretlerde hekime gitmeli?

Kolda ani kızarıklık, sıcaklık artışı, ateş, titreme, ağrı ile birlikte hızla artan şişlik enfeksiyon belirtisi olabilir ve bekletilmemesi gereken bir durumdur. Böyle bir tabloda önce hekim, sonra fizyoterapi; sıralama değişmez. Enfeksiyon geçtikten sonra kliniğimde yeniden değerlendirir, gerekirse programı kısa bir yoğun fazla güncelleriz.

Bu önlemlerin hiçbiri kolu kullanmaktan vazgeçmek anlamına gelmez. Amaç, kolla dolu bir hayat yaşarken lenf sisteminin yedeksiz olduğunu akılda tutmaktır. Her danışanın riski ve yaşam biçimi farklı olduğundan, kliniğimde bu başlıkları ölçümle başlayan kişiye özel program içinde tek tek konuşuruz. Her program kişiye özeldir; ölçümle başlar, ölçümle takip edilir.