Prostat Kanseri Ameliyatı Sonrası Bacak ve Genital Bölge Şişliği

Kliniğime İstanbul'un farklı semtlerinden gelen erkek danışanların çoğu lenfödemi "kadın hastalığı" sanıyor. Meme kanseriyle ilişkisi çok konuşulduğu için böyle bir izlenim oluşmuş. Oysa prostat kanseri ameliyatı ya da radyoterapisi sonrasında bacaklarda, kasıkta ve genital bölgede şişlik gelişebilir ve bu da bir lenfödemdir. Utanma, "geçer" beklentisi ve bilgi eksikliği yüzünden bu danışanlar genellikle şişlik başladıktan uzun süre sonra başvuruyor. Bu yazıda şişliğin neden geliştiğini, nasıl kendini gösterdiğini ve kliniğimde programı nasıl planladığımı anlatacağım.

Neden gelişir?

Prostat kanserinde hekim ameliyat sırasında pelvik lenf düğümlerini çıkarabilir; buna pelvik lenf nodu diseksiyonu denir. Bu düğümler bacaklardan ve genital bölgeden gelen lenf sıvısının ana geçiş noktasıdır. Düğümlerin çıkarılması ve pelvise uygulanan radyoterapi lenf akışını yavaşlatır. Sıvı önce en aşağıda, yani ayak bileğinde ve bacakta ya da yerçekiminin en çok etkilediği gevşek dokularda, yani skrotum ve peniste birikir. Aynı tablo mesane, testis ve bazı bağırsak kanserlerinde de görülebilir.

Belirtiler

• Bir ya da iki bacakta ağırlık, akşam artan şişlik, çorap izi
• Kasık bölgesinde dolgunluk
• Skrotumda şişlik, cilt kalınlaşması, oturmada rahatsızlık
• Peniste ödem, sünnet derisinin şişmesi, idrar yaparken yön sorunu
• Alt karın ve pubis bölgesinde yastık gibi dolgunluk
• Ciltten berrak sıvı sızması; hekime bildirilmesi gereken bulgu

Erken dönemde şişlik sabah azalır, akşam artar. Zamanla sabah da gitmez, doku sertleşir. Genital bölgede cilt katlanıp nem tuttuğu için mantar ve bakteriyel enfeksiyon riski yüksektir; tekrarlayan erizipel şişliği daha da artırır. Şişlik çoğu zaman ameliyattan sonraki ilk yıllarda, bazen de radyoterapiden çok daha sonra başlar; bu yüzden şişliğin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini değerlendirmede ayrıntılı sorarım.

Değerlendirmede neye bakıyorum?

Bu danışanlarda mahremiyet en başta gelir. Kliniğimde değerlendirmeyi rahat, kapalı bir ortamda ve adım adım anlatarak yaparım. Hekimin ameliyat ve radyoterapi raporlarını inceler, bacaklarda çevre ve hacim ölçümü, doku kalitesi, cilt durumu ve gode değerlendirmesi yaparım. Genital bölgede mezura ölçümü sınırlı olduğundan fotoğrafla belgeleme ve danışanın işlevsel şikayetleri (oturma, yürüme, giyinme, idrar) takipte ana göstergelerdir. Karın içi basıncı artıran durumlar, kabızlık, fazla kilo ve uzun süre oturma da programın parçası olarak konuşulur.

Program nasıl şekillenir?

Bacak lenfödeminde kompleks boşaltıcı fizyoterapinin dört bileşeni uygulanır: manuel lenf drenajı, çok katlı bandaj, egzersiz ve cilt bakımı. Yoğun fazdan sonra ölçüye göre kompresyon çorabı ya da külotlu kompresyon planlanır. Genital lenfödemde ise bandaj sınırlıdır; bunun yerine bu bölge için tasarlanmış kompresyon şortları, destek külotları ve skrotal destekler kullanılır. Manuel lenf drenajında sıvı, sağlam kalan lenf yollarına, çoğu zaman gövdenin üst yarısına yönlendirilir. Her uygulama ölçümle başlar, ölçümle takip edilir ve kişiye özeldir.

Bazı danışanlarda genital lenfödem cerrahi girişim gerektirebilir; buna hekim karar verir. Fizyoterapi programı bu tür girişimlerin öncesinde ve sonrasında da yer alabilir.

Hareket neden bu kadar önemli?

Bacak ve genital lenfödemde yerçekimi sürekli aleyhte çalışır. Uzun süre oturan ya da ayakta duran danışanda sıvı gün boyu aşağıda birikir. Yürüme sırasında baldır kasları toplardamarları ve lenf damarlarını ritmik olarak sıkıp bırakır; buna kas pompası denir ve lenfödemde en güvenilir yardımcılardan biridir. Kliniğimde egzersiz bileşenini bu pompayı çalıştıracak şekilde, danışanın yaşına, kalp ve eklem durumuna ve ameliyat sonrası kısıtlarına göre planlarım. Masa başında çalışanlar için saatte bir kalkıp birkaç dakika yürümek, uzun araba ve uçak yolculuklarında mola vermek gibi düzenlemeler programın parçasıdır. Nefes de bu bölgede ayrı bir yardımcıdır; derin karın solunumu göğüs içindeki basıncı değiştirerek pelvisten yukarı lenf akışını destekler ve seanslarda bunun nasıl yapılacağını öğretirim.

Günlük yaşamda dikkat edilecekler

Bu başlıkları hekiminizle birlikte kendi durumunuza uyarlamanız gerekir:

• Uzun süre hareketsiz oturmaktan ve ayakta durmaktan kaçınmak, hareket etmek
• Genital bölgeyi kuru ve temiz tutmak, pamuklu ve sıkmayan iç çamaşırı
• Ayak mantarı ve tırnak batmasını ihmal etmemek; bacak lenfödeminde enfeksiyon kapısıdır
• Sıcak banyo, sauna ve hamam süresini sınırlamak
• Kilo yönetimi ve kabızlıkla mücadele
• Kızarıklık, ateş, ani şişlik artışında hekime gitmek

Kimseye söyleyemiyorum

Bu cümleyi kliniğimde sık duyuyorum. Genital lenfödem cinsel yaşamı, özgüveni ve sosyal hayatı etkileyebiliyor; danışanların bir kısmı aylarca eşine bile söylemiyor. Bunun bir sağlık sorunu olduğunu, sık görüldüğünü ve fizyoterapinin bu bölgede de bir karşılığı bulunduğunu bilmek çoğu zaman ilk adımı atmayı kolaylaştırıyor. Erken dönemde yumuşak olan şişlik programa daha iyi yanıt verir; aylarca beklemek dokunun sertleşmesine ve enfeksiyon sayısının artmasına yol açar.

Ürolog ya da onkoloğunuza şişliği anlatmak, ardından lenfödem konusunda deneyimli bir fizyoterapistle görüşmek; İstanbul'da bu yolu açmak sandığınızdan daha kolay. Kliniğimde bu konuşmayı çok kez yaptım ve her seferinde aynı şeyi gördüm: en zor adım, şişliği ilk kez birine söylemektir.