Kanser Olmadan da Lenfödem Olur mu? Primer Lenfödem

Lenfödem denince akla ilk gelen tablo meme kanseri cerrahisi sonrası şişen koldur. Bu doğru ama eksik bir resimdir: lenfödemin bir bölümü hiçbir ameliyat, kanser ya da yaralanma olmadan ortaya çıkar. Bu gruba primer lenfödem denir.

Nedeni nedir?

Primer lenfödemde sorun lenf sisteminin kendisindedir: lenf damarları normalden az sayıda olabilir, dar olabilir, kapakçıkları yetersiz çalışabilir ya da lenf düğümleri az gelişmiş olabilir. Bu yapısal farklılık doğuştan vardır; ancak sistem bir süre yükü taşımayı başardığı için şikayet yıllar sonra başlayabilir.

Bu nedenle "doğuştan" olması, "doğumda görülür" anlamına gelmez.

Ne zaman ortaya çıkar?

Başlangıç yaşına göre üç grupta incelenir:

• Doğuştan (konjenital): Doğumda ya da ilk iki yaşta fark edilir. Ailesel geçiş gösteren bazı biçimleri tanımlanmıştır.
• Erken başlangıçlı: En sık görülen gruptur; genellikle ergenlik döneminde, çoğunlukla kadınlarda başlar. Hormonal değişim tabloyu tetikleyen etkenlerden biri olarak düşünülür.
• Geç başlangıçlı: 35 yaşından sonra ortaya çıkar; daha seyrektir ve sekonder nedenlerin dışlanması gerekir.

Nasıl belli olur?

• Genellikle tek taraflı, ayaktan başlayıp yukarı doğru ilerleyen şişlik
• Ayak parmaklarının kalınlaşması, ayak sırtının yastık gibi kabarması
• Ayak parmağının üzerindeki cildin iki parmakla tutulup kaldırılamaması (Stemmer belirtisi)
• Akşama doğru artan, gece istirahatiyle tamamen geçmeyen dolgunluk
• Ayakkabı ve çorap izlerinin belirginleşmesi
• Zamanla cildin sertleşmesi ve kalınlaşması

İlk dönemde şişlik parmakla bastırıldığında iz bırakır; ilerledikçe doku sertleştiği için iz kalmayabilir. Bu, "geçti" anlamına gelmez.

Neyle karışır?

Bacak şişmesinin tek nedeni lenfödem değildir. Ayırıcı tanıda öncelikle şunlar değerlendirilir:

• Venöz yetmezlik: Damar kaynaklı ödem; genellikle gün sonunda artar, sabah belirgin geriler, ciltte renk değişikliği ve varis eşlik edebilir.
• Kalp, böbrek ya da karaciğer kaynaklı ödem: Çoğunlukla iki taraflıdır.
• Lipödem: Simetrik, ağrılı ve kolay morarmayla giden yağ dokusu artışı; ayak bileğinde belirgin sınır bırakır, ayak sırtı genellikle korunur.
• İlaca bağlı ödem: Bazı tansiyon ilaçları, hormon tedavileri.

Ayrımı hekim yapar; gerekirse renkli Doppler ultrason ya da lenf akışını gösteren görüntüleme istenir.

Yönetimi nasıl planlanır?

Primer lenfödemde de yaklaşımın çekirdeği, sekonder lenfödemdeki gibi Kompleks Boşaltıcı Fizyoterapidir:

1. 1Cilt bakımı. Enfeksiyon riskini azaltmak için cildin nemli ve bütünlüğünün korunmuş olması gerekir; en küçük çatlak bile erizipel için kapı olabilir.
2. 2Manuel lenf drenajı. Hafif basınçlı, yönlendirilmiş uygulama ile lenf sıvısının çalışan bölgelere aktarılması.
3. 3Kompresyon. Yoğun dönemde bandajlama, sonrasında ölçüye göre üretilmiş kompresyon çorabı.
4. 4Egzersiz. Kompresyon altında yapılan hareket, kas pompasıyla lenf akışını destekler.

Bu dört başlık birbirinin alternatifi değildir; biri eksik kaldığında sonuç kalıcı olmaz.

Yaşam boyu bakış

Primer lenfödemi olan kişi için hedef, tabloyu tümüyle ortadan kaldırmak değil, ilerlemesini engellemek ve günlük hayatı kısıtlamayacak düzeyde tutmaktır. Erken dönemde başlanan düzenli yönetimle, ileri evrelere geçiş ve tekrarlayan cilt enfeksiyonları büyük ölçüde önlenebilir.

Ergenlik döneminde başlayan ve yıllarca "dolaşım bozukluğu" ya da "kilo" diye açıklanan pek çok şişlik aslında bu gruba girer. Tek taraflı, ayaktan başlayan ve dinlenmeyle tam geçmeyen şişlik için hekim değerlendirmesi ertelenmemelidir.