Baş-Boyun Kanseri Sonrası Yüz ve Boyun Şişliği: Baş-Boyun Lenfödemi

Kliniğime İstanbul'un çeşitli ilçelerinden gelen baş-boyun kanseri geçirmiş danışanların çoğu, kol ya da bacak lenfödemini duymuş ama yüz ve boyunda da lenfödem olabileceğini bilmiyor. Ameliyat ve radyoterapi bittikten aylar sonra sabahları şişmiş bir yüzle uyanmak, çene altında bir dolgunluk, boyunda sertlik ve yakanın dar gelmesi onları şaşırtıyor. Oysa baş-boyun lenfödemi bu kanser grubunda sık görülen, ancak kol lenfödemine göre çok daha az konuşulan bir durum.

Baş ve boyun bölgesi lenf düğümleri açısından zengindir. Dil, gırtlak, tükürük bezi, ağız ya da yutak kanserlerinde hekim çoğu zaman boyun lenf düğümlerini cerrahi olarak çıkarır; buna boyun diseksiyonu denir. Ardından bölgeye radyoterapi uygulanabilir. Lenf düğümleri azalınca ve radyoterapi dokuda fibrozis oluşturunca, yüzden ve boyundan gelen lenf sıvısı yeterince boşalamaz. Sıvı çene altında, yanaklarda, göz çevresinde ve boyunda birikir.

Dış ve iç lenfödem

Baş-boyun lenfödeminin iki yüzü vardır. Dış lenfödem cilt altında görülen şişliktir; yüz, çene altı ve boyunda fark edilir. İç lenfödem ise yutak, gırtlak ve dil kökü gibi içeride yer alan dokuların şişmesidir; dışarıdan görünmez ama yutma güçlüğü, ses değişikliği, boğazda dolgunluk ya da nefes alma zorluğu olarak hissedilir. İç lenfödemin değerlendirilmesi hekimin ve gerektiğinde endoskopik muayenenin alanıdır. Ben fizyoterapist olarak dış lenfödemi değerlendirir, iç lenfödem şüphesinde danışanı mutlaka hekimine yönlendiririm. İkisi sıklıkla birlikte bulunur; bu yüzden dış şişliği olan danışanın yutma ve ses şikayetlerini de sorarım.

Nasıl kendini belli eder?

• Sabahları belirgin, gün içinde azalan yüz ve çene altı şişliği
• Gömlek yakasının ya da kolyenin dar gelmesi
• Boyunda sertlik, başı çevirmede zorlanma
• Göz kapaklarında dolgunluk
• Cilt renginde koyulaşma, ciltte sertleşme
• Konuşma ve yutmada değişiklik; hekime bildirilmesi gereken bulgu

Sabah şişliği tipiktir, çünkü yatarken yerçekimi yardımı ortadan kalkar. Bu yüzden bazı danışanlar "gün içinde geçiyor, önemli değil" diye başvuruyu geciktirir. Oysa erken dönemde yumuşak olan şişlik, zamanla fibrotik ve sert bir dokuya dönüşebilir; sertleşmiş doku programa daha yavaş yanıt verir.

Fizyoterapi değerlendirmesinde neye bakıyorum?

Kliniğimde ilk görüşmede hekim raporlarını, ameliyatın türünü ve radyoterapi alanını inceler, ardından yüz ve boyunda şu değerlendirmeleri yaparım: sabit noktalardan yüz ve boyun çevre ölçümleri, doku kalitesi, cilt durumu, boyun ve çene hareket açıklığı, omuz fonksiyonu ve duruş. Boyun diseksiyonunda omuzu kaldıran kasın siniri etkilenebildiği için omuz değerlendirmesi bu grupta ayrıca önemlidir. Fotoğrafla belgeleme bu bölgede özellikle yararlıdır; yüzdeki değişim mezuraya sınırlı yansır.

Program nasıl planlanır?

Baş-boyun lenfödeminde de kompleks boşaltıcı fizyoterapinin bileşenlerini kullanırım, fakat uygulama kol ve bacaktan farklıdır. Manuel lenf drenajı çok hafif, yüzeyel ve ameliyat hattına, radyoterapi görmüş cilde saygılı yapılır; sıvı, sağlam kalan lenf yollarına doğru yönlendirilir. Kompresyon için bu bölgeye özel çene-boyun kompresyon giysileri ve gece ürünleri vardır; klasik bandaj burada sınırlı kullanılır. Egzersiz bileşeni boyun, çene ve omuz hareketlerini, yutma ve mimik kaslarını kapsar. Cilt bakımı radyoterapi görmüş cilt için ayrıca önem taşır.

Programın her adımı kişiye özeldir; ölçümle başlar, ölçümle takip edilir. Baş-boyun bölgesinde seansların sıklığı, giysinin modeli ve egzersizin yoğunluğu danışanın onkoloji ekibinin planına ve genel durumuna göre ayarlanır.

Omuz ve boyun hareketi neden programın parçası?

Boyun diseksiyonu sonrasında omuzu kaldıran kas zayıflayabilir, boyun cildi ve altındaki dokular radyoterapiyle sertleşebilir. Hareketi azalan boyun ve omuz, lenf sıvısının gövdeye doğru geçmesi gereken yolu daraltır; kas pompası çalışmayınca drenaj da yavaşlar. Bu yüzden baş-boyun lenfödeminde yalnızca şişliğe değil, boynun döndüğü açıya, çenenin açılma miktarına ve omuzun kaldırılabildiği yüksekliğe de bakarım. Bu ölçümler programın ilerleyişini izlediğim göstergeler arasındadır.

Görünür bir şişlikle yaşamak

Yüz, saklanamayan bir bölgedir. Kol lenfödemi uzun kolla, bacak lenfödemi pantolonla gizlenebilir; yüzdeki şişlik ise her karşılaşmada görünür. Kliniğime gelen danışanların bir kısmı bu yüzden sosyal hayattan çekilmiş oluyor. Şişliğin bir ismi olduğunu, ölçülebildiğini ve programla azaltılabildiğini görmek çoğu zaman bu çekilmeyi tersine çeviriyor. Bu konuyu değerlendirmede açıkça sorarım, çünkü programa uyum yalnızca fiziksel bir mesele değil.

Ne zaman başlanmalı?

Onkoloji ekibinin uygun bulduğu ilk an. Radyoterapinin bitiminden sonra cilt iyileşmesi tamamlandığında hekim onayıyla değerlendirme yapılabilir. Kanser takibi devam ederken fizyoterapi programının hekimle eş güdümlü yürütülmesi şarttır; ben kliniğimde bu iletişimi danışanın izniyle doğrudan kurmayı tercih ederim.

Hekime hemen bildirilmesi gereken işaretler de vardır. Şişlikte ani artış, kızarıklık ve ateş, boğazda yeni gelişen dolgunluk ve nefes darlığı, yutma güçlüğünde belirgin artış ve bölgede yeni bir kitle hissi fizyoterapiden önce hekim değerlendirmesi gerektirir.

İstanbul'da baş-boyun kanseri sonrası yüz ve boyun şişliğiyle yaşayan ve bunun lenfödem olabileceğini yeni öğrenen biriyseniz, ilk adım hekiminize durumu anlatmak, ikinci adım lenfödem konusunda deneyimli bir fizyoterapistle değerlendirme yapmaktır.